कुनै पनि गाउँ वा बजारको इतिहास केवल राजदरबार, मन्दिर वा किल्लाले मात्र लेख्दैन। इतिहास त ती साना पसलहरूले पनि लेख्छन्, जहाँ मानिसहरू केवल सामान किन्न जाँदैनथे, सम्बन्ध बनाउन, खबर साट्न, विचार आदानप्रदान गर्न र समाजसँग जोडिन पुग्थे। सुदूरपश्चिमको शंकरपुर आडाखानको पुरानो बजार पनि यस्तै जीवित इतिहास बोकेको स्थान थियो। त्यस इतिहासको केन्द्रमा थियो— पिताम्बर जोशीले स्थापना गरेको कपडा पसल।

आज त्यो भवन छैन। पसल पनि इतिहास बनिसकेको छ। तर त्यसले छोडेको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक प्रभाव अझै धेरैको स्मृतिमा जीवित छ।

एक समय थियो, जब शंकरपुर, आडाखान बजार लेकम गर्खाका गाउँहरूका मानिसहरूको मुख्य किनमेल केन्द्र यही पुरानो बजार थियो। त्यतिबेला न सुपरमार्केट थिए, न अनलाइन व्यापार। व्यापार भनेको विश्वास थियो, सम्बन्ध थियो र व्यापारीको इमानदारी थियो। पिताम्बर जोशीको पसल त्यही विश्वासको पर्याय बनेको थियो।

त्यो पसलमा केवल कपडा मात्र बिक्री हुँदैनथ्यो। त्यहाँ नेपालको औद्योगिक विकासको इतिहास पनि भेटिन्थ्यो। हेटौंडा कपडा उद्योगमा उत्पादित नेपाली खद्दर र अन्य कपडा, भारतको मेरठ तथा फारुखाबादबाट आउने छिटका कपडा, हुलास उद्योगका स्टिलका सामग्री, विवाह, व्रतबन्ध, चाडपर्वदेखि मृत्यु संस्कारसम्म आवश्यक पर्ने सामग्री एउटै स्थानमा उपलब्ध हुन्थे। ग्रामीण अर्थतन्त्रका लागि त्यो पसल एउटा बहुउद्देश्यीय व्यापारिक केन्द्र थियो।

त्यो समयको व्यापार नाफाभन्दा प्रतिष्ठामा आधारित थियो। ग्राहकहरू पुस्तौँसम्म एउटै व्यापारीसँग जोडिन्थे। उधारोमा सामान लैजान पाइन्थ्यो। व्यापारी र ग्राहकबीचको सम्बन्ध कानुनी कागजमा होइन, विश्वासको शब्दमा टिकेको हुन्थ्यो।

पसल वरिपरिको सामाजिक जीवन पनि कम रोचक थिएन। जहाँ आज पुरानो बजारको स्वरूप फेरिएको छ, त्यही स्थानमा बिहान र साँझ गाउँका मानिसहरू भेला हुन्थे। कसैले खेतीपातीको कुरा गर्थे, कसैले राजनीति, कसैले भारतबाट आएको नयाँ सामानको चर्चा गर्थे। व्यापारसँगै सामाजिक संवादको केन्द्र पनि यही थियो।

त्यसै पसलको नजिक रहेको स्व.अर्जुन दाको चिया पसल अर्को सामाजिक संस्था जस्तै थियो। एक कप चियासँगै दिनभरका समाचार, यात्राका अनुभव, खेतीका समस्या र समाजका निर्णयहरू त्यहीँबाट अघि बढ्थे। आज चिया पसल छैन, कपडा पसल पनि छैन, तर ती स्थानहरूले निर्माण गरेको सामुदायिक संस्कृति अझै धेरैको सम्झनामा अमिट छ।

समयसँगै बजारको चरित्र बदलियो। सडक विस्तार भयो। चिनियाँ र विदेशी उत्पादनको प्रभाव बढ्यो। मल संस्कृति आयो। डिजिटल कारोबार र अनलाइन किनमेलले नयाँ पुस्ताको उपभोग शैली परिवर्तन गरिदियो। स्थानीय उत्पादन क्रमशः हराउँदै गए। एक समय नेपाली खद्दरको गर्व गर्ने बजार विदेशी ब्रान्डको उपभोक्ता बजारमा रूपान्तरण हुन पुग्यो।

यद्यपि, परिवर्तनका बीच पनि केही व्यापारीहरूले पुरानो विश्वास जोगाइरहेका छन्। धामीजीको नयाँ कपडा पसल आज पनि ग्राहकको भरोसाको केन्द्र बनेको छ। त्यसैगरी जोशी परिवारका अन्य सदस्यहरूले विभिन्न एजेन्सी तथा व्यापारमार्फत उद्यमशीलताको परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यद्यपि, पिताम्बर जोशीको ऐतिहासिक पसलको त्यो पुरानो स्वरूप भने अब इतिहासको पानामा सीमित भएको छ।

यस घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाउँछ—के हामीले आफ्ना स्थानीय व्यापारिक इतिहासको संरक्षण गर्न सकेका छौँ?

नेपालमा मठमन्दिर, दरबार र पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षणबारे धेरै चर्चा हुन्छ। तर स्थानीय बजार, पुराना पसल, चिया घर, धर्मशाला, परम्परागत उद्योग र व्यापारीहरूको इतिहास अभिलेखीकरण गर्ने प्रयास अत्यन्त न्यून देखिन्छ। जबकि यिनै संस्थाहरूले स्थानीय अर्थतन्त्र निर्माण गरेका थिए।

यदि आज पिताम्बर जोशीको पसलको इतिहास, पुराना तस्वीर, अभिलेख, व्यापारिक विवरण र त्यससँग जोडिएका व्यक्तिहरूका अनुभव संकलन गरिएन भने केही वर्षपछि त्यो सम्पूर्ण इतिहास सधैँका लागि हराउनेछ। त्यसैले स्थानीय तह, इतिहासकार, विद्यालय, नागरिक समाज र समुदाय मिलेर यस्ता पुराना व्यापारिक धरोहरहरूको दस्तावेजीकरण गर्नु समयको आवश्यकता हो।

कुनै पनि समाज आफ्नो स्मृतिबाट बलियो बन्छ। स्मृति हरायो भने पहिचान हराउँछ। पहिचान हरायो भने भविष्य पनि कमजोर हुन्छ।

पिताम्बर जोशीको कपडा पसल केवल एउटा व्यापारिक प्रतिष्ठान थिएन। त्यो शंकरपुर आडाखानको आर्थिक आत्मनिर्भरता, नेपाली उद्योगप्रतिको विश्वास, सामाजिक सद्भाव र स्थानीय सभ्यताको एउटा जीवित प्रतीक थियो। भवन भत्किन सक्छ, पसल बन्द हुन सक्छ, तर त्यसले निर्माण गरेको इतिहासलाई जोगाउनु आजको पुस्ताको दायित्व हो।

किनकि इतिहास केवल राजा र युद्धहरूको हुँदैन; इतिहास त ती इमानदार व्यापारीहरूको पनि हुन्छ, जसले एउटा गाउँलाई बजार बनाएका थिए, एउटा बजारलाई समाज बनाएका थिए, र एउटा समाजलाई पुस्तौँसम्म जोडेर राखेका थिए।