शंकरपुर पुरानो बजार–आडाखानसँग जोडिएका केही कथाहरू यस्ता छन्, जसलाई सम्झिँदा लाग्छ—समय साँच्चिकै केही क्षणका लागि रोकिएको थियो।

आज शंकरपुर–आडाखानका पुराना दिन सम्झिँदै गर्दा हाम्रो स्मृति पुग्छ एउटा सानो कार्यशालामा—जहाँ पुराना रेडियो, इलेक्ट्रोनिक सामान, औजार र दशकौँ पुराना प्रविधिका सामग्रीहरू भेटिन्थे। ती सामान केवल उपकरण थिएनन्; ती एउटा पुस्ताको प्राविधिक यात्रा, सीप र आत्मनिर्भरताका जीवित प्रमाण थिए।

करिब चार दशकअघि लखनउमा रेडियोसम्बन्धी तालिम लिएर स्व. शम्भू राज जोशीले आफ्नो कर्मभूमिका रूपमा शंकरपुर–आडाखानलाई रोज्नुभएको थियो। उहाँले आडाखान बजारमा ‘रेडियो मर्मत हाउस’ सञ्चालन गर्नुभयो। कतिपयले उहाँको पसललाई ‘जोशी रेडियो सर्विस’ भनेर पनि चिन्थे।

त्यो समय आजजस्तो मोबाइल, इन्टरनेट र सहज विद्युतीय सेवा उपलब्ध थिएन। घरमा रेडियो हुनु नै ठूलो कुरा थियो। रेडियो बिग्रियो भने गाउँ–बजारमा चिन्ता हुन्थ्यो।

त्यसैले आडाखान बजारमा कुनै रेडियो वा इलेक्ट्रोनिक सामान बिग्रियो र स्थानीय रूपमा ठीक हुन सकेन भने मानिसहरू भन्थे—

“जोशी रेडियो हाउसमा लैजानुस्, त्यहाँ पक्कै ठीक हुन्छ।”

शम्भू राज जोशी केवल रेडियो मर्मत गर्ने प्राविधिक मात्र हुनुहुन्थेन। उहाँ पेशाले शिक्षक पनि हुनुहुन्थ्यो। दिनको समयमा शिक्षण कार्यमा व्यस्त हुने र बिदाका दिन तथा फुर्सदको समयमा रेडियो तथा इलेक्ट्रोनिक सामान मर्मतमा तल्लीन हुने उहाँको जीवनशैली आफैँमा एउटा प्रेरणादायी कथा थियो।

उहाँको अर्को विशेष योगदान पनि आज सम्झनलायक छ।

शंकरपुर माध्यमिक विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा रातिको समयमा जेनेरेटरबाट विद्युत् उत्पादन गरी कार्यक्रमस्थलमा पहिलोपटक बिजुलीको उज्यालो बाल्ने काममा उहाँको महत्वपूर्ण भूमिका थियो। त्यो समय आजको जस्तो सहज विद्युत् सुविधा थिएन। त्यसैले विद्यालयको रात्रीकालीन कार्यक्रमलाई जेनेरेटरको प्रकाशले उज्यालो बनाउनु स्थानीय समुदायका लागि ठूलो र स्मरणीय घटना थियो।

त्यो उज्यालो केवल बत्तीको उज्यालो थिएन—
त्यो नयाँ प्रविधि, नयाँ सम्भावना र आत्मनिर्भरताको उज्यालो थियो।

उहाँसँग त्यस समयका कैयौँ दुर्लभ रेडियो, इलेक्ट्रोनिक उपकरण, औजार र पुराना प्रविधिका सामग्रीहरू थिए। ती सामग्रीहरूले आडाखान बजारको एउटा पुरानो प्राविधिक इतिहास बोकेका थिए।

समय बदलियो।

आडाखान बजारको स्वरूप बदलियो।
पुराना पसलहरू हराउँदै गए।
‘जोशी रेडियो हाउस’ पनि रहेन।
आडाखान बजारको पुरानो चहलपहल विस्तारै सुनसानतामा बदलियो।

अवसरको खोजीमा शम्भू राज जोशी पनि तराईतिर बसाइँ सर्नुभयो। जीवनको अन्तिम यात्रामा उहाँ हामीबीच रहनुभएन। उहाँको भौतिक उपस्थिति समाप्त भयो, तर उहाँसँग जोडिएका ती सम्झनाहरू भने अझै जीवित छन्।

आज प्रविधि हाम्रो हातमा छ। एउटा मोबाइलबाट संसारसँग जोडिन सकिन्छ। बिग्रिएको रेडियो मर्मत गर्नेभन्दा नयाँ उपकरण किन्ने संस्कृति बढेको छ। तर यही आधुनिकताबीच हामीले बिर्सन नहुने एउटा कुरा छ—

आजको प्रविधिको जग हिजोका त्यही सीप, श्रम, जिज्ञासा र प्रयोगबाट बनेको हो।

जोशीजस्ता व्यक्तिहरूले औपचारिक स्रोत र आधुनिक प्रयोगशाला नभएको समयमा आफ्नै सीप, मेहनत र अनुभवबाट स्थानीय समाजमा प्राविधिक चेतना फैलाए।

त्यसैले उहाँको कथा एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन।

यो आडाखान बजारको कथा हो।
यो शंकरपुरको सामाजिक–प्राविधिक इतिहास हो।
यो पुरानो पुस्ताको सीप र आत्मनिर्भरताको कथा हो।
र यो नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताबाट सिक्नुपर्ने पाठ पनि हो।

हामीले यस्ता पुराना उपकरण, पुराना कार्यशाला, पुराना व्यवसाय र तीसँग जोडिएका मानिसहरूको अनुभवलाई अभिलेखीकरण गर्न सके स्थानीय इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय सुरक्षित हुन सक्छ।

कहिलेकाहीँ एउटा पुरानो रेडियोभित्र केवल तार, ट्रान्जिस्टर र सर्किट मात्र हुँदैनन्—
त्यसभित्र एउटा समय, एउटा समाज र एउटा पुस्ताको सपना लुकेको हुन्छ।

आज आडाखानमा त्यो पसल छैन।
रेडियो मर्मत गर्ने त्यो हात छैन।
शम्भू राज जोशी आफैँ पनि हामीबीच हुनुहुन्न।

तर उहाँको सम्झना अझै छ।

एउटा पसल…
एउटा सीप…
एउटा पुस्ताको प्रविधि…
र पचास वर्षभन्दा बढी पुराना सम्झनाहरूको अमूल्य खजाना। ❤️

स्व. शम्भू राज जोशीप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली।

किनकि केही कथाहरू केवल सुनिँदैनन्—
उनीहरूलाई महसुस गरिन्छ। ❤️📻