मानव सभ्यताको इतिहासमा धर्मशास्त्रहरूले सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक जीवनलाई मार्गदर्शन गर्दै आएका छन्। हिन्दू सभ्यतामा ‘मनु स्मृति’ वा मनव धर्मशास्त्र त्यस्तो ग्रन्थ हो जसले शताब्दीयौँसम्म समाजलाई अनुशासन, नियम र आचरणका आधारमा बाँधेर राख्यो। यसलाई केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई तत्कालीन हिन्दू समाजको संविधान मान्न सकिन्छ।

मनु स्मृति करिब २६८५ श्लोकमा रचित १२ अध्यायमा विभाजित छ। यसमा ब्रह्माण्ड सृष्टिदेखि लिएर परिवार, विवाह, शिक्षा, शासन, न्याय, दण्ड, अर्थशास्त्र, स्त्री–पुरुषको अधिकार र मोक्षसम्मका विषयहरू समेटिएका छन्। यसरी हेर्दा यो सम्पूर्ण जीवनचक्रलाई मार्गदर्शन गर्ने समाजशास्त्रीय–धर्मशास्त्रीय दस्तावेज हो।

सृष्टिको उत्पत्ति र धर्मको आधार

मनु स्मृतिको पहिलो अध्यायमा ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको कथा दिइएको छ। प्रारम्भमा केवल अन्धकार थियो, जसबाट ब्रह्मा उत्पन्न भए र उहाँले पाँच तत्व – आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी – को सृष्टि गरेर संसार निर्माण गर्नुभयो।

यसरी धर्मलाई केवल आस्था नभई ब्रह्माण्डीय व्यवस्था (Cosmic Order) सँग जोडिएको छ। मानिसले आफ्नो जीवनलाई प्रकृति र परमेश्वरद्वारा निर्धारित नियमअनुसार चलाउनुपर्ने भनिएको छ।

लेखक दीपक चन्द कञ्चनपुर

जीवनपद्धति र चार आश्रम

मनु स्मृतिले मानव जीवनलाई चार चरण (आश्रम) मा विभाजन गरेको छ :

1. ब्रह्मचर्य आश्रम – विद्यार्थी जीवन, गुरुकुलमा शिक्षा र ब्रह्मचर्य पालन।

2. गृहस्थ आश्रम – विवाह, परिवार पालन, समाज र राष्ट्रप्रति कर्तव्य निर्वाह।

3. वानप्रस्थ आश्रम – वृद्धावस्थामा सांसारिक मोह घटाउँदै तपस्या र साधनामा जीवन।

4. संन्यास आश्रम – सम्पूर्ण मोह त्यागेर मोक्षप्राप्तिको मार्गमा समर्पित जीवन।

यसले जीवनलाई उद्देश्यपूर्ण र अनुशासित बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

वर्ण व्यवस्था : कर्तव्य कि विभेद?

मनु स्मृतिले समाजलाई चार वर्णमा विभाजन गरेको छ :

ब्राह्मण : शिक्षा, धर्म, यज्ञ–यागको जिम्मा।

क्षत्रिय : शासन, प्रशासन, युद्ध।

वैश्य : व्यापार, कृषि, पशुपालन।

शूद्र : अन्य वर्णलाई सेवा।

प्रारम्भिक चरणमा यो कर्तव्य–आधारित व्यवस्था थियो भन्ने मानिन्छ, तर पछि जन्म–आधारित जात व्यवस्था बनेर भेदभावको कारण भयो। यही कारण आज यसको तीव्र आलोचना हुन्छ।

विवाह र परिवार व्यवस्था

मनु स्मृतिमा विवाहलाई पवित्र संस्कार मानिएको छ। आठ प्रकारका विवाहमध्ये ब्राह्म, दैव, आर्ष र प्राजापत्य श्रेष्ठ मानिएका छन्।

तर स्त्रीविषयक दृष्टिकोण विवादास्पद छ। “बाल्यावस्थामा पिता, युवावस्थामा पति र वृद्धावस्थामा पुत्रको अधीनमा रहनुपर्छ” भन्ने कथनले महिलालाई स्वतन्त्र अधिकार नदिएको देखिन्छ। विधवा पुनर्विवाहलाई निषेध गरिएको छ।

यद्यपि स्त्रीलाई गृहलक्ष्मी र मातृत्वको प्रतीकका रूपमा सम्मान पनि गरिएको छ। यस विरोधाभासका कारण मनु स्मृति नारीविरोधी ग्रन्थको रूपमा चिनिन्छ।

शासन व्यवस्था र दण्डनीति

मनु स्मृतिमा राजा धर्मको रक्षक र प्रजाको संरक्षक मानिएको छ।

राजाले मन्त्री, सेनापति, न्यायाधीश नियुक्त गर्नुपर्ने।

कर प्रणाली व्यवस्थापन गर्ने।

अपराध अनुसार दण्ड दिने।

अपराधीलाई जातअनुसार सजाय दिने प्रावधान छ – ब्राह्मणलाई सजाय कम, शूद्रलाई बढी। यसले असमानता देखाउँछ तर तत्कालीन समाजलाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रमुख आधार यही थियो।

शिक्षा र संस्कार

विद्यार्थी जीवनलाई अत्यन्त महत्त्व दिइएको छ। विद्यार्थीले गुरुकुलमा बस्ने, ब्रह्मचर्य पालन गर्ने, गुरुको आज्ञा पालना गर्ने र वेद–अध्ययन गर्ने भनिएको छ।

यसरी शिक्षा केवल ज्ञानको संग्रह नभई नैतिकता र अनुशासनको अभ्यास थियो।

अर्थशास्त्र र दान

वैश्यहरूको कर्तव्य – व्यापार, कृषि, पशुपालन। कर प्रणाली, ऋण, ब्याज, दान–पुण्य, सम्पत्ति व्यवस्थापनका नियमहरू उल्लेख छन्।

दानलाई धर्मको महान कर्तव्य भनिएको छ।

आध्यात्मिक जीवन र मोक्ष

मनु स्मृतिले जीवनलाई चार पुरुषार्थमा विभाजन गरेको छ :

1. धर्म – नैतिकता, आचरण।
2. अर्थ – धन, सम्पत्ति।
3. काम – इच्छा, प्रेम।
4. मोक्ष – जन्म–मृत्युबाट मुक्ति।

मोक्षलाई जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य भनिएको छ, जसका लागि सत्य, तपस्या, संयम र वेदाध्ययन आवश्यक मानिएको छ।

समसामयिक मूल्याङ्कन

सकारात्मक पक्ष :
तत्कालीन समाजमा अनुशासन र व्यवस्था स्थापना।
शिक्षा, शासन, धर्म र अर्थशास्त्रको समन्वय।
जीवनलाई चरणबद्ध बनाउने व्यवस्था।

नकारात्मक पक्ष :
जातीय विभाजन र असमानता।
स्त्री अधिकारको अभाव।
दण्डमा भेदभाव।

आधुनिक युगमा समानता, स्वतन्त्रता र मानव अधिकारको आधारमा यसलाई आलोचना गरिन्छ। तर यसलाई ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा अध्ययन गर्दा प्राचीन समाजको वास्तविक स्वरूप बुझ्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
मनु स्मृति हिन्दू सभ्यताको आधारभूत ग्रन्थ हो। यसले हजारौँ वर्षसम्म समाजलाई अनुशासन, आचरण र धर्मका आधारमा बाँधेर राख्यो।

यद्यपि आधुनिक समाजमा यसको धेरै भाग अप्रासंगिक भए पनि, यसको ऐतिहासिक महत्व असाधारण छ। यसलाई न त अन्ध समर्थन गर्नुपर्छ न त केवल निन्दा। बरु यसलाई प्राचीन समाजको ऐना र आधुनिक सुधारको प्रेरणा दुवैका रूपमा लिन सकिन्छ।