प्रकाश चन्द्र मिश्र
आजको युग सूचना विस्फोटको युग हो। मोबाइल स्क्रिन खोल्नेबित्तिकै समाचार, विचार, भिडियो, टिप्पणी र विश्लेषणको बाढी आउँछ। तर समस्या सूचना धेरै हुनु होइन; समस्या "सत्य र असत्य छुट्याउने क्षमताको अभाव" हो। यही कमजोरीलाई आधार बनाएर आजको विश्वमा प्रोपेगन्डा, फेक न्युज र भावनात्मक हेरफेर मौलाइरहेको छ।

अशिक्षित वा आलोचनात्मक चेतनाबाट वञ्चित दिमाग आज सबैभन्दा सजिलो शिकार बनेको छ। यहाँ “अशिक्षित” भन्नाले अक्षर नचिन्ने मानिस मात्र होइन, "प्रश्न नगर्ने, तर्क नगर्ने, पुष्टि नगर्ने मानसिकता" भएको दिमागलाई जनाइएको हो। यस्तो दिमागलाई डर, घृणा, जाति, धर्म, राष्ट्रवाद वा अतिरञ्जित भावनाको नाममा सजिलै उचाल्न सकिन्छ। आज धेरै मानिसहरू आफूले के सोचिरहेका छन् भन्नेभन्दा पनि "कसले सोचाइ दिएको छ" भन्ने थाहा नपाई त्यसकै पछि दौडिरहेका छन्।

यही सन्दर्भमा, "शिक्षाको वास्तविक शक्ति" के हो भन्ने प्रश्न उठ्छ। शिक्षा केवल डिग्री, प्रमाणपत्र वा जागिरको सीढी मात्र होइन। शिक्षा भनेको "बौद्धिक आत्मरक्षा प्रणाली" हो—मानसिक सुरक्षा कवच। शिक्षित हुनुको अर्थ हो, कुनै पनि सूचना स्वीकार गर्नु अघि त्यसलाई तर्कको कसौटीमा राख्नु, स्रोतको विश्वसनीयता जाँच्नु, वैकल्पिक दृष्टिकोण सुन्नु र अन्ततः आफ्नै विवेकले निर्णय गर्नु।

आज सामाजिक सञ्जालमा फैलिने हरेक पोस्ट, फर्वार्ड, सेयर, कमेन्ट वा छोटो भिडियो क्लिपलाई सत्य ठानेर प्रतिक्रिया जनाउनु भनेको आफ्नो बुद्धिको रिमोट अरूको हातमा दिनु हो। जब तपाईं बिना सोचे रिसाउनुहुन्छ, घृणा गर्नुहुन्छ, समर्थन गर्नुहुन्छ वा बहिष्कार गर्नुहुन्छ—त्यो क्षण तपाईं स्वयं निर्णयकर्ता रहनुहुन्न; तपाईं "प्रोग्राम गरिएको पात्र" बन्नुहुन्छ।

हामीले बुझ्नैपर्छ—भावनामा खेल्नेहरू सधैं तर्कबाट डराउँछन्। त्यसैले उनीहरू प्रश्न उठाउन नदिने वातावरण बनाउँछन्। “यसमा प्रश्न नगर्नु”, “देशविरोधी नबन्नु”, “धर्ममाथि चोट नपुर्‍याउनु”, “नेताको आलोचना नगर” जस्ता वाक्यहरू वास्तवमा "बुद्धिलाई बन्द गर्ने स्विच" हुन्। जहाँ प्रश्न बन्द हुन्छ, त्यहाँ लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ र भीडतन्त्र बलियो बन्छ।

आजको नागरिकको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी भनेकै "आफ्नो सोच्ने अधिकार सुरक्षित राख्नु" हो। यसको अर्थ सबै कुरा नमान्नु होइन; यसको अर्थ सबै कुरा "जाँचेर" मान्नु हो। सही कुरा गलतलाई नडराई चुनौती दिनु हो, र गलत कुरा सही आवरणमा आए पनि अस्वीकार गर्न सक्ने साहस राख्नु हो।

अन्ततः, हाम्रो भविष्य हामीले के विश्वास गर्छौं भन्नेले होइन, "हामी कसरी सोच्न सिक्छौं" भन्नेले निर्धारण गर्छ। यदि हामीले आफ्नो बुद्धिको रिमोट अरूको हातमा सुम्पियौँ भने, हामी स्वयं दर्शक मात्र बन्छौँ—अरूले लेखेको स्क्रिप्टमा अभिनय गर्ने। तर यदि हामीले सोच्ने, प्रश्न गर्ने र निर्णय गर्ने साहस राख्यौँ भने, हामी नागरिक मात्र होइन, "सचेत नागरिक" बन्छौँ।

त्यसैले आजको आवश्यकता स्पष्ट छ—
"आफ्नो बुद्धिको रिमोट आफ्नै हातमा राखौँ। सोचौँ, जाँचौँ, अनि मात्र विश्वास गरौँ।"