कुनै समय थियो—जब दार्चुलाको हिमाली भूगोल केवल पहाड, खोँच र नदीको नाम थिएन; त्यो संघर्ष, श्रम, साहस र सभ्यताको जीवित पाठशाला थियो। त्यही भूगोलको मुटु हुँदै बगेको थियो एउटा ऐतिहासिक जीवनरेखा—“नुनबाटो” अर्थात् ढाकर मार्ग। आज सडक सञ्जाल र आधुनिक यातायातले संसारलाई नजिक ल्याइरहेको बेला विडम्बना के छ भने, हाम्रा पुर्खाले आफ्ना काँध, पिठ्युँ र खाली खुट्टाले बनाएको इतिहास भने बिस्तारै विस्मृतिमा हराउँदै गएको छ।

आजभन्दा करिब पाँच दशकअघि सम्म तिब्बत (भोट) बाट नुन बोकेर सौका व्यापारीहरू भेडा, बाख्रा, चौरी, घोडा र खच्चरका लाम लाग्दै दार्चुलाका कठिन उकालो ओरालो पार गर्थे। त्यही बाटो हुँदै सुदूरपश्चिमका पहाडी बस्तीहरूमा नुन पुग्थ्यो। त्यो नुन केवल स्वादको वस्तु थिएन; त्यो जीवनको आधार थियो। नुनसँगै तेल, कपडा, अन्न, भुटुन र आवश्यक सामग्रीहरू यही बाटो भएर गाउँ–गाउँ पुग्थे। सुदूरपश्चिमको सभ्यता, त्यहाँको जीवनशैली र सामाजिक संरचना जोगाइराख्न यो मार्गको योगदान असाधारण थियो।

तर समय फेरियो। सडक आयो, मोटर गुड्न थाले, बजारको स्वरूप बदलियो। आधुनिक विकासको नाममा नुनबाटो ओझेलमा पर्‍यो। हिजो हजारौँ पाइला हिँड्ने बाटो आज झाडीले ढाकिएको छ। तर प्रश्न उठ्छ—के बाटो बन्द हुँदैमा इतिहास समाप्त हुन्छ? के सभ्यता केवल कङ्क्रिटका सडकमा सीमित हुन्छ?

उत्तर स्पष्ट छ—हुँदैन।

नुनबाटो केवल व्यापारिक मार्ग थिएन; त्यो मानव सम्बन्ध, सांस्कृतिक आदानप्रदान र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको प्रतीक थियो। त्यही बाटोमा हाम्रा पुर्खाको पसिना मिसिएको थियो, त्यही बाटोमा उनीहरूको सपना हिँडेको थियो। त्यसैले आज “नुनबाटोको यात्रा” केवल पदयात्रा हुन सक्दैन; यो आफ्नो इतिहाससँग पुनःभेट गर्ने अभियान बन्नुपर्छ।

दार्चुला चिनाउने र सुदूरपश्चिम जोड्ने अभियानको रूपमा “नुनबाटो यात्रा” सुरु गर्नु आजको आवश्यकता हो। यो अभियानले भूगोल मात्र जोड्ने छैन, पुस्ता र इतिहास पनि जोड्नेछ। हामीले हाम्रा बालबालिकालाई केवल आधुनिक सडक देखाएर पुग्दैन; उनीहरूलाई त्यो बाटो पनि देखाउनुपर्छ जहाँबाट हाम्रा पुर्खाले सभ्यता बचाएका थिए।

यो अभियानले पुराना व्यापारिक रुटहरूको खोज अनुसन्धान गर्नुपर्छ। कुन–कुन गाउँ हुँदै नुन ओसारिन्थ्यो? कहाँ बास बसिन्थ्यो? कुन चौतारो यात्रुहरूको विश्रामस्थल थियो? कस्ता मिथक, लोककथा र स्मृतिहरू यस मार्गसँग जोडिएका छन्? यी सबै विषयको दस्तावेजीकरण आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो। किनभने मौखिक इतिहास हरायो भने, त्योसँगै हाम्रो पहिचान पनि हराउनेछ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा—नुनबाटोलाई “हेरिटेज ट्रेल” का रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। आज विश्वभर पुराना सभ्यताका पदमार्गहरूलाई पर्यटनसँग जोडेर स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाइँदैछ। दार्चुलाको यो ऐतिहासिक मार्ग पनि सांस्कृतिक पर्यटन, ग्रामीण होमस्टे, स्थानीय उत्पादन र हिमाली जीवनशैलीसँग जोडेर नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ। यसले गाउँ फर्कने अभियानलाई समेत ऊर्जा दिन सक्छ।

तर यसका लागि केवल भावुकता पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, पर्यटन बोर्ड, अनुसन्धान संस्था र नागरिक समाजबीच साझा सहकार्य आवश्यक छ। “नुनबाटो संरक्षण तथा प्रवर्द्धन” लाई नीतिगत प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई समेत यससँग जोडेर खोज अनुसन्धानको वातावरण बनाइनुपर्छ।

आज आवश्यकता केवल सडक विस्तारको होइन, इतिहासको पुनर्जागरणको हो। विकास तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब त्यसले आफ्नो अतीतलाई सम्मान गर्छ। यदि हामीले नुनबाटो बिर्सियौँ भने, हामी केवल एउटा बाटो होइन—हाम्रा पुर्खाको संघर्ष, हिमाली सभ्यता र आत्मनिर्भरताको इतिहास बिर्सिनेछौँ।

त्यसैले अब समय आएको छ—
दार्चुलाका पहाडहरूमा फेरि पाइला गुञ्जिनुपर्छ।
झाडीले ढाकिएका बाटाहरू फेरि खुल्नुपर्छ।
नुन बोकेर हिँडेका पुर्खाको कथा फेरि सुनिनुपर्छ।

किनकि “नुनबाटो” केवल अतीत होइन—
यो सुदूरपश्चिमको आत्मा हो।