नेपालका पहाडी सडकहरू विकासका प्रतीक पनि हुन् र चुनौतीका प्रतीक पनि। सडकले गाउँलाई बजारसँग, नागरिकलाई अवसरसँग र अर्थतन्त्रलाई गतिसँग जोडेको छ। तर यही सडकले वर्षेनी सयौँ परिवारलाई शोकमा डुबाइरहेको छ। एउटा बस, जीप वा ट्रक दुर्घटना हुँदा केही क्षणमै दर्जनौँ जीवन समाप्त हुन्छन्, परिवारहरू विखण्डित हुन्छन्, बालबालिका टुहुरा बन्छन् र समाजमा गहिरो पीडा फैलिन्छ।

तर विडम्बना के छ भने हरेक ठूलो दुर्घटनापछि केही दिन भावनात्मक बहस हुन्छ, छानबिन समिति बन्छ, चालकमाथि दोष थोपारिन्छ, जरिवाना बढाउने कुरा उठ्छ, केही समय ट्राफिक जाँच कडा हुन्छ, अनि फेरि सबै पुरानै अवस्थामा फर्किन्छ। दुर्घटनाको वास्तविक कारण र दीर्घकालीन समाधानतर्फ भने पर्याप्त ध्यान पुग्दैन।

प्रश्न उठ्छ—के पहाडी सडकमा हुने दुर्घटनाको समाधान केवल जरिवाना बढाउनु हो? कि सडक सुरक्षाको सम्पूर्ण प्रणालीलाई पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ?

पहिलो सत्य के हो भने पहाडी सडकमा दुर्घटना कुनै एउटै कारणले हुँदैन। सडकको कमजोर डिजाइन, गुणस्तरहीन निर्माण, नियमित मर्मतको अभाव, जोखिमयुक्त घुम्ती, कमजोर ढल निकास, पहिरो, चालकको थकान, सवारी साधनको प्राविधिक अवस्था, अत्यधिक गति, ओभरलोड, कमजोर नियमन र यात्रुहरूको सुरक्षा सचेतनाको कमी—यी सबै कारणहरू एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।

नेपालमा धेरै सडक राजनीतिक दबाब वा स्थानीय मागका आधारमा छिटो खोलिन्छन्, तर पर्याप्त भौगर्भिक अध्ययन, इन्जिनियरिङ डिजाइन र सुरक्षा मापदण्डमा भने कम ध्यान दिइन्छ। सडक खोलियो भने विकास भयो भन्ने मानसिकताले सुरक्षित सडक निर्माणको महत्व ओझेलमा परेको देखिन्छ।

#पहिलो,पहाडी सडकमा  "Forgiving Road" अर्थात् चालकको सामान्य त्रुटिलाई पनि सहने सुरक्षा अवधारणालाई लागू गर्न आवश्यक छ। सडकको चौडाइ, मोडको त्रिज्या, सुरक्षा पर्खाल (Crash Barrier), गार्डरेल, रिफ्लेक्टर, स्पष्ट संकेतचिन्ह, सडक मार्किङ, चेतावनी बोर्ड, आपतकालीन लेन, पानी निकास र नियमित मर्मतलाई अनिवार्य बनाइनुपर्छ।

#दोस्रो, सडक निर्माणमा Road Safety Audit अनिवार्य हुनुपर्छ। नयाँ सडक सञ्चालनअघि स्वतन्त्र प्राविधिक टोलीले सम्भावित जोखिमको मूल्याङ्कन गरी सुधारका सुझाव कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। विकसित मुलुकहरूमा यो सामान्य अभ्यास हो, तर नेपालमा अझै प्रभावकारी रूपमा संस्थागत हुन सकेको छैन।

#तेस्रो, चालक व्यवस्थापन सुधार अपरिहार्य छ। धेरै दुर्घटनामा चालकको अत्यधिक कार्यभार, थकान, कार्यक्षमता,लाइसेन्स दिने प्रक्रिया, मनोविज्ञान,वानिव्यवहर,आचरण,खानपान, अपर्याप्त तालिम वा अनुशासनहीनता पनि कारण बन्छ। लामो दूरीका सार्वजनिक सवारीमा चालकको कार्यसमय, विश्राम, स्वास्थ्य परीक्षण र नियमित पुनःतालिमलाई कानुनी रूपमा कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।

#चौथो, सवारी साधनको प्राविधिक परीक्षणलाई कागजी प्रक्रिया होइन, वास्तविक सुरक्षा परीक्षण बनाइनुपर्छ। ब्रेक, टायर, स्टेयरिङ, सस्पेन्सन तथा अन्य सुरक्षा प्रणालीको नियमित र निष्पक्ष परीक्षणले धेरै दुर्घटना रोक्न सक्छ।

#पाँचौँ, प्रविधिको उपयोग बढाउनुपर्छ। जोखिमयुक्त सडकमा गति मापन प्रणाली, क्यामेरा, मौसम सूचना, पहिरो चेतावनी प्रणाली, GPS आधारित सार्वजनिक सवारी निगरानी र दुर्घटना जोखिम विश्लेषण प्रणाली विस्तार गर्नुपर्छ।

#छैटौँ, सडक सुरक्षालाई केवल ट्राफिक प्रहरीको जिम्मेवारी ठान्ने सोच बदल्नुपर्छ। सडक सुरक्षा सडक विभाग, स्थानीय सरकार, यातायात व्यवसायी, चालक, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक सबैको साझा दायित्व हो।

#सातौँ, दुर्घटनापछि उद्धार प्रणालीलाई पनि प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। पहाडी क्षेत्रमा एम्बुलेन्स सेवा, ट्रमा उपचार, उद्धार उपकरण, हेलिकप्टर समन्वय र आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणाली बलियो भए धेरै घाइतेको ज्यान बचाउन सकिन्छ।

नेपालमा अझै पनि दुर्घटनाको विश्लेषण वैज्ञानिक ढंगले कम गरिन्छ। दुर्घटना कहाँ, किन, कुन समयमा, कस्तो मौसममा, कुन प्रकारको सडकमा बढी हुन्छ भन्ने तथ्यांकको गहिरो अध्ययन गरेर जोखिम नक्सा तयार गर्नुपर्छ। तथ्यमा आधारित नीति मात्र प्रभावकारी हुन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, जरिवाना आवश्यक हो, तर पर्याप्त होइन। जरिवानाले नियम उल्लङ्घन कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ, तर खराब सडकलाई राम्रो बनाउँदैन, कमजोर डिजाइन सच्याउँदैन, पहिरो रोक्दैन, चालकको थकान हटाउँदैन र जोखिमयुक्त मोड सुरक्षित बनाउँदैन।

सडक सुरक्षा भनेको केवल कानुनी विषय होइन; यो विकास, इन्जिनियरिङ, व्यवस्थापन, शिक्षा, प्रविधि र राजनीतिक इच्छाशक्तिको संयुक्त परिणाम हो। दुर्घटनापछि दोषी खोज्नु सजिलो हुन्छ, तर दुर्घटनाअघि जोखिम हटाउनु जिम्मेवार शासनको पहिचान हो।

नेपालले अब "दुर्घटना भएपछि प्रतिक्रिया" दिने संस्कृतिबाट बाहिर निस्केर "दुर्घटना हुन नदिने प्रणाली" निर्माण गर्नुपर्छ। सुरक्षित सडक भनेको केवल राम्रो कालोपत्रे होइन; सुरक्षित सडक भनेको मानवीय जीवनको सम्मान गर्ने पूर्वाधार हो।

अन्ततः, कुनै पनि सडकको सफलता त्यसमा कति गाडी गुड्छन् भन्नेले होइन, त्यस सडकबाट यात्रा गर्ने मानिसहरू सुरक्षित घर फर्कन्छन् कि फर्कँदैनन् भन्नेले मापन हुनुपर्छ। विकासको वास्तविक अर्थ सडक बनाउनु मात्र होइन, त्यो सडकले जीवन जोगाउनु पनि हो। जबसम्म नेपालले यही दृष्टिकोणलाई नीतिको केन्द्रमा राख्दैन, तबसम्म प्रत्येक दुर्घटनापछि आँसु बग्नेछ, बहस दोहोरिनेछ, जरिवाना बढ्नेछ, तर परिवर्तन अधुरै रहनेछ।